Âşıklık Geleneği

Âşıklık Geleneği Nedir?

Anadolu halk edebiyatının en önemli zenginliklerinden biri olan aşıklık geleneğinin kültürel çeşitliliğimiz açısından çok önemli bir yer teşkil eder. Anadolu’da ileri gelen Aşıklardan Veysel Şatıroğlu aşıklık geleneğinin önde gelen temsilcilerindendir. Aşık Veysel olarak anılması bir lakaptan ziyade, icra ettiği sanatın aşıklık geleneğini temsil etmesinden dolayıdır.

Âşıklık geleneği, yüzyılların içinden süzülerek elde edilen deneyimlerle zaman içinde biçimlenmiş, kendine özgü icra töresi, şiiri, müziği ve hikâye anlatımını olan,  geleneklere dayalı olması, ayrıca âşık olmak, âşıklığı sürdürmek için uyulması gereken kuralları olan çok yönlü bir sanattır ve gelenektir.

Aşıklık geleneğinin en önemli niteliği, döneminin yaşayış ve hayata bakış tarzını, etik ve estetik değerlerini yansıtarak geniş halk kitlelerine hitap edebilmesidir.

Geleneğe uygun bir biçimde şiir söyleyebilen, karşılıklı atışma yapabilen, hikâye anlatabilen ve icralarını çoğunlukla saz eşliğinde gerçekleştiren sanatçılara âşık; bu söyleme biçimine âşıklık-âşıklama, âşıkları yönlendiren kurallar bütününe de “âşıklık geleneği” adı verilir.” 

Bu sanatın temsilcileri, usta âşıkların yanında uzun yıllar çıraklık yaparak yetişmektedirler. Âşıklar hem manzum hem de manzum-mensur eserlerle edebiyatımızda âşık tarzı adı verilen kendilerine has bir üslup oluşturmuşlardır.

Aşıklık Gelenekleri

Âşıklık geleneğinde sazla veya saz olmadan, doğaçlama yoluyla kaleme alınan veya birkaç özelliği birden taşıyan geleneğe bağlı olarak şiirlerden oluşur. Âşık, güzellikleri övdüğü ve acıları dramatik bir dille vurguladığı kendi deyişlerini veya ustalarının deyişlerini, yöresel ezgilerle saz eşliğinde söyler. Âşıklar tarafından söylenen şiir ve hikâyeler, sevgiliye duyulan özlemi, ilahi aşkı, kahramanlık hikâyelerini ve döneminin toplumsal sorunlarını konu edinir.  Anadolu insanının dünya görüşü, ahlaki ve estetik anlayışı âşıkların şiirlerinde ifade edilir.

Aşık olmanın belirli gelenekleri bulunmaktadır. Bunlar;

Mahlas Alma Rüya Sonrası Âşık Olma. (Bade içme) Usta – Çırak Atışma – Karşılaşma Leb – değmez (dudak değmez) Askı (muamma) Dedim – Dedi Tarzı Söyleyiş Tarih Bildirme Nazire Söyleme ve Saz Çalma’dır.

Âşık repertuarının en bilinen türlerini atışma ve leb değmez oluşturur. Atışma, en az iki âşığın dinleyici huzurunda karşı karşıya gelerek söyleştiği veya birbirlerini söyledikleri sözlerle alt etmeye çalıştıkları bir tür yarışmadır. Leb değmez ise âşıkların ustalıklarını sergilemek için bir nevi söz hüneri olarak başvurdukları bir atışma biçimidir. Bu tür, âşıkların dudaklarının arasına aldıkları bir toplu iğne eşliğinde b, p, m, f, v gibi dudak ve diş-dudak seslerini kullanmadan şiir söylemeleri esasına dayanır.

Âşıklar sanatlarını icra ederken yörelere göre değişiklik göstermekle birlikte âşık fasılları adı verilen belirli bir silsileyi gözetirler. Merhabalaşma; âşıkların seyircileri selamladığı, “hoş geldiniz”, “merhaba”, “safa geldiniz” gibi rediflere bağlı deyişler söylediği giriş bölümüdür. Hatırlatma, usta âşıklardan deyişlerin okunduğu bölümdür. Tekellüm, icranın en geniş ve en çok beceri isteyen bölümü olup, daha çok iki âşık ile yapılmaktadır. Bu bölümde âşıklar hünerlerini sergileyerek üstünlüklerini ortaya koyma gayreti içinde birbirlerini taşlayarak yarışırlar.

Âşıklık, Karacaoğlan, Köroğlu, Kazak Abdal, Pir Sultan Abdal, Ercişli Emrah, Gevheri, Âşık Ömer, Kul Himmet, Dadaloğlu, Dertli, Ruhsati, Bayburtlu Zihni, Âşık Şenlik, Âşık Sümmani, Âşık Mahzuni Şerif, Âşık Veysel, Davut Sulari, Âşık Murat Çobanoğlu ve Âşık Yaşar Reyhani, Aşık Ali İzzet Özkan, Bayram Aracı, Erzincanlı Şerif, Hacı Taşan, Maçkalı Hasan Tunç, Muharrem Ertaş, Şeref Taşlıova bu geleneğin  temsilcilerindendir. 

Aşık Veysel’den sonra 2012 yılında büyük usta lakabıyla Anadolu ozanı Neşet Ertaş’da kaybedilen aşık geleneğinin önemli aşıklarındandı.

Günümüz âşıkları sanatlarını Anadolu’da âşık kahvehanelerinde icra etmektedirler. Âşık kahvehanelerinin dışında özellikle büyük kentlerde sivil toplum kuruluşlarının düzenledikleri Âşık Bayramları ile yerel yönetimlerin düzenlediği festivaller yeni icra mekânları olarak öne çıkmaktadır.

“Âşıklık Geleneği”, 2009 yılı itibariyle UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesine kayıtlıdır.

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü yazısından istifade edilerek hazırlanmıştır.

50% LikesVS
50% Dislikes

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir