Buhari 

İmam Buhari  (194-256/810-869)

Hadis bilginlerinin ileri gelenlerinden biridir. Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail b. İbrahim b. el-Muğire b. Berdizbeh el-Cufi el-Buhari. Muğire b. Berdizbeh, Buhara Valisi Yeman el-Cufi’nin aracılığıyla müslüman olmuştur. Bu nedenle Cufi’ye nisbet edilmiştir. Buhari’nin babası ve dedesi hakkında pek bilgimiz yoktur.

Muhammed el-Buhari, 13 Şevval 194 h./21 Temmuz 810 tarihinde Cuma günü Buhara’da doğmuştur. Bundan dolayı da Buhari nisbetiyle anılmasına sebep olmuştur. Buhari, henüz bebek iken babası vefat etmiş, kardeşi Ahmed’le birlikte yetim kalmıştır. Annesinin terbiyesi altında büyümüş, küçük yaşta Kur’an’ı ezberlemiş ve Arapça öğrenmiştir. Babasından kalan servet onun hiç kimseye muhtaç olmadan ilim öğrenmesinde yararlı oldu. On bir yaşında hadis öğrenmeye başladı. On altı yaşında annesi ve kardeşi Ahmed’le birlikte hacca gitti. Annesi ve kardeşi Buhara’ya dönerken, kendisi ilim öğrenmek isteğiyle Mekke’de kaldı. (210 h./825).

On sekiz yaşında “Kitabu Kadaya’s-Sahabe ve’t-Tabiin” ile “et-Tarihü’l-Kebir” adlı eserlerini yazdı. İlim öğrenmek için Şam’a, Mısır’a, Basra’ya, Bağdat’a gitti. Bu amaçla altı yıl Hicaz’da kaldı. Buhari, hadis öğrenmek ve nakletmekle kalmadı. Şiirle de ilgilendi. Ancak fazla şiir yazmadı. Savaş sporlarına ilgi duydu, ata bindi, ok attı.

Akranları Buhari’den övgüyle bahsederler. Onu övenler arasında büyük muhaddis İmam Müslim’de vardır. Buna rağmen, Buhari’nin üstünlüğünü çekemeyenler fitne çıkarmaktan geri kalmadılar. Buhari’nin “Kur’an mahluktur” düşüncesini savunduğunu yaydılar. Bu dedikodulardan rahatsız olan Buhari, memleketi Buhara’ya gitti. Burada da rahat edemedi. Buhara emiri ile arası açıldı. Buhara Emiri Halid İbn Ahmed, çocuklarına Camiu’s-Sahih’i ve et-Tarih’i okutması için Buhari’yi konağına çağırır fakat Buhari, bu teklifi kabul etmez. İlim meclislerinin herkese açık olduğunu, isteyenin gelerek yararlanabileceğini, ilmi valinin konağının duvarları arasına hapsedemeyeceğini bildirir. Bu olay üzerine Ahmed İbn Halid, onu Buhara’dan sürer.

Buhari, Buhara’dan ayrıldıktan sonra Semerkand’a gider.

Hartenk köyünde bulunan akrabalarının arasına yerleşir. Semerkand’lılar, Buhari’den yararlanmak isterler. Bir heyet gönderip Semerkand’a gelmesi ricasında bulunurlar. Buhari, Semerkand’a gitmek için hazırlık yapmaya başlar ancak bu arada hastalanır ve Ramazan Bayramı gecesi vefat eder (30 Ramazan 256 h./31 Ağustos 869). Cenazesi, bayram günü öğleden sonra kılınarak Hartenk’e defnedilir.

İmam Buhari keskin bir zeka ve ezberleme yeteneğine sahipti. Herhangi bir şeyi ezberlemesi için ona bir defa bakması veya onu bir defa dinlemesi yeterliydi. Bağdatlıların ve Semerkandlılar’ın O’nun zeka seviyesini denemek için sordukları sorular bunu göstermesi bakımından önemlidir. Gezileri sırasında dinlediklerini yazmaması ve kendisine takılanlara, dinlediği bütün hadisleri ezberden okuması da dikkat çekicidir. O aynı zamanda çok hadis ezberlemekle de şöhret bulmuştu.

İnce yapıtı uzun boylu idi. İhtiyarlığında çok halim selim görünüşlü olmuştu. Sert yaratılışlı değildi. Yumuşak huyluydu. İlim konusunda çok dikkatli idi. Dayanaksız konuşmak istemezdi. Başkaları hakkında gayet yumuşak bir dil kullanırdı. Derdi ki;  “Hiçbir kimseyi gıybet etmemiş olarak Allah (c.c)’a kavuşmayı arzu ediyorum.” Rical bilgisi herkesten çok olmasına rağmen cerh ettiği (zayıflığını ortaya koyduğu) raviler hakkında bile aşağılayıcı tabirler kullanmazdı. Yalancılığı bilinen birisi için “fihi nazar (bunda ihtilaf vardır)”, “seketu anhu (sikalığı konusunda alimler sustular)” derdi. O’nun bir adam hakkında en ağır sözü “münkerü’l-hadis (hadisi alınmaz)” terimidir.

Kütübü sitte müelliflerinden en-Nesai, Buhari’yi bizzat görüştüğü şeyhler arasında saydıktan sonra şöyle demiştir: “O, sika, inanılır, akıllı bir muhaddistir. İslam tarihinde ilk defa sahih kitap yazan odur.” Bazı alimler onun için şöyle derler: “Buhari, Allah (c.c)’nun yeryüzünde yürüyen ayetlerindendir.” Necm b. el-Fazl diyor ki: “Rüyamda Rasulullah (s.a.s.) efendimizi gördüm. Bir köyden çıkmış gidiyordu ve arkasından İmam-ı Buhari de onu takip etmekteydi. O bir adım atınca Buhari de bir adım atıyor ve ayağını Rasulullah (s.a.s.)’ın ayağını bastığı yere basıyordu. Kitabını da her bakımdan ona nisbet ediyordu.”

Buhari ilmiyle amel eden bir insandı.

İslami sınırlara uymada aşırı derecede titizdi. Helal ve haram konusunda duyarlı idi. Hadis ilmine hizmet, bu yolla Allah (c.c.)’ın rızasını, Rasulullah (s.a.s.)’ın şefaatini kazanmaktan öte bir amaç taşımıyordu. Babasından kalan mirası bile bu yolda harcamıştı. Cömertliğiyle şöhret bulmuştu, yardım ettiklerine Allah rızası için elini uzatıyordu. Çok Kur’an okur, çok nafile namaz kılardı. Rivayete göre her üç günde bir Kur’an’ı Kerim’i hatmederdi. Gecenin bir kısmını uykuyla geçirirdi. Sürekli geceleri uykusundan kalkıp, kandilini yakar, hadis tahric ederdi. Yahut yazdıklarına işaretler koyar, üzerinde düşünürdü. Seherden önce uyanır, gece namazı kılar; sonra Kur’an’ın üçte birini okurdu. Ramazanda ise teravihten sonra Kur’an’ın üçte birini okumaya devam ederdi.

Buhari’nin kendi ifadesine göre hadis aldığı hocalarının sayısı binden fazladır. Hadis yazdığı şeyhlerine ait senetleri de bildiğini, senedi zayıf rivayetlere itibar etmediğini belirtir. Hocalarının bazıları şunlardır: Ahmed b. Hanbel, Ali b. el-Medini, Yahya b. Main, İsmail b. İdris el-Medini, İshak b. Rahuyeh.

Bunların dışında şu isimleri de görüyoruz;

Mekki b. İbrahim el-Belhi, Muhammed b. Selam el-Bikendi, İbrahim b. el-Eş’as, Ali b. el-Hasan b. Şekik, Yahya b. Yahya, İbrahim b. Musa el-Hafız, Şüreyc b. en-Numan, Ebu Asım en-Nebil eş-Şeybani, Muhammed b. Abdullah el-Ensari, Abdullah b. Zübeyr el-Hamidi, el Mekri, Abdülaziz el-Üveysi.

Öğrencileri arasında da en meşhurları şunlardır;

Ebu İsa et-Tirmizi, Muhammed b. Nasru’l Mervezi, İbni Ebi Davud, Müslim b. Haccac ve en-Nesai.

Camiu’s-Sahih; İslam’ın ilk dönemlerinde hadislerin Kur’an’la karışması söz konusu olduğundan hadislerin yazılması yasaktı. Sonraları Kur’an-ı Kerim, kitap haline getirilip, çoğaltıldı orıa bir şeyin karışması engellendi. Sahabe nesli bütünüyle vefat etmiş, İslam ülkeleri genişlemiş, değişik düşünceler ortaya çıkmıştı. Bu tür nedenlerle hadislerin toplanmasının yararlı olacağına inanıldı ve hadislerin tedvinine başlandı.

Hadislerin toplanmasına Tabiun döneminde başlanmıştır. İmam Malik* (179 h./195) Hz. Peygamber (s.a.s.)’in hadislerine Sahabe ve Tabiun kavillerini ekleyerek Muvatta’yı tasnif etmiştir. İmam Malik’ten sonra da hadis konusunda çalışmalar yapıldı.

Buhari’nin Camiu’s-Sahihi meydana getirmesi iki sebebe dayanmaktadır. Bunların birincisi, hocasının kendisinden böyle bir istekte bulunması, ikincisi de kendisinin görmüş olduğu bir rüyadır.

Buhari, sahih adıyla anılan ve içerisine sadece kendince sahih olduğu sabit olan hadisleri koyduğu kitabını yazmakla hükümlerin kaynaklarını bulmada önemli bir hizmeti yerine getirmiştir. İmam Buhari ayrıca bu eserle kendisinden önce yaşamış mezhep imamlarının dayandığı temellerin sağlam olduğunu, hiç birinin kişisel görüşle fetva vermediğini ortaya koydu. Ondan sonra gelen muhaddisler, hadis çalışmalarının sınırlarını az çok belirlemiş oldular. İlim adamları Buhari’nin eserine büyük önem verdiler.

Özellikle sahih hadis konusunda onun eserinin ortaya koyduğu gerçekleri ve şartları kabul ettiler, örnek aldılar. O, hadiste odak ve hareket noktası olarak değerlendirildi.

Buhari, bu eseri meydana getirirken çok titiz davrandı.

Eserine aldığı hadisleri, altı yüz bin hadisin içinden seçti. Sahih hadislerin dışında kalan diğer hadisleri eserine almadı. Eserin kabarmasını önlemek için sahih hadislerin bile bir kısmını almamıştır. Camiu’s-Sahih’te yer alan hadislerin sayısı (7275) yedi bin iki yüz yetmiş beştir. Bazı hadisler değişik kitaplarda geçmektedir. Mükerrerler çıkarıldıktan sonra geriye kalan hadis sayısı dört bin’dir.

Camiu’s-Sahih’te hadisler konularına göre kitaplara, her kitap da kendi arasında bablara ayrılmıştır. Eserde, üzerinde ihtilaf edilmeyen hadislere yer verilmiş, ravilerin güvenilir olması hususunda titiz davranılmıştır. Raviler birbirine bağlanarak ilk kaynağa kadar götürülmüştür. Hadisleri bazı titiz ölçülere vurduktan sonra sahih kabul edip, uymayanları reddetme çığırını açan Buhari olmuştur. O’ndan sonra gelen alimler bu yoldan giderek sahih hadisleri zayıf ve uydurma olanlarından ayırmaya devam etmişlerdir. Sahih hadis kitabı yazanlar çok olmakla beraber Buhari kadar titizliği ileri götüren olmamıştır. Hadis kabulünde kendine has çok dar bir yolda tek olması onun İslam ümmeti arasında müstesna bir şöhret ve güven kazanmasına sebep olmuştur.

Sahih’in nerede telif edildiği hususunda değişik görüşler vardır. Buhari, hadis almak için gittiği her yerde eserini telife çalışmıştır. Hayatı seyahatlerle ve ilim yolunda geçen bir insanın onaltı yıllık çalışmasının mahsulü olan bu eserin telifini bir yere bağlamak mümkün değildir.

Camiu’s-Sahih’te yer alan kitap (bölüm) sayısı doksanyedi, babların sayısı üçbindört yüzelli kadardır. Üç ravili hadislerin sayısı da yirmi ikidir. Değişik senetle gelen hadisler Sahih’te yer almaktadır. Ancak aynı senet ve aynı metinle birden fazla yerde zikredilen hadislerin sayısı yirmi üç kadardır. Kur’an’dan sonra ana kaynak olan Buhari’nin Sahih’i ile Müslim’in eserine Sahih adı verilmektedir. İkisine birden “Sahihayn “* denilir. Diğer dört hadis kitabına da “Sünen “, altı hadis kitabının tümüne birden “Kütübü Sitte” denilmektedir.

Buhari’nin bu eserine ait bir çok şerh yazılmış ve üzerinde çalışmalar yapılmıştır. En meşhur şerhleri, Ayni’nin Umdetu’l-Kari, Askalani’nin Fethu’l-Bari ve Kirmani’nin Kevakibü’d-Derari, adlı eserleridir.

Camiu’s-Sahih dışında, şu eserleri vardır:

Tarihu’l Kebir: Hadis ricaline ait önemli bir eserdir. Sahasında ilk yazılanlardandır. Buhari bunu henüz onsekiz yaşında iken Rasulullah (s.a.s.)’ın kabri başında mehtaplı gecelerde yazmıştır. Haydarabad’ta 1941-1954 tarihlerinde dört cilt,1959-1963 tarihlerinde üç cilt halinde basılmıştır.

Tarihu’l-Evsat: Tarihu’l Kebir’in kısaltılmışıdır. Bazı yazma nüshaları mevcuttur. İbni Hacer Tehzibu’t-Tehzib isimli eserinde bundan nakiller yapmıştır.

Tarihu’s-Sağir: Tarihu’l Kebir’in bir özetidir. 1325 yılında Zuafaü’s-Sağir ile birlikte Hindistan’da basılmıştır.

Kitabu Zuafaü’s-Sağir: Zayıf ravilerin hallerinden bahseder. Hindistan’da 1323 ve 1326 tarihlerinde basılmıştır.

et-Tarihu fi Ma’rifeti Ruvati’l-Hadis ve Nükati’l Asar ve’s Sünen ve Temyizü Sikatihim min Züafaihim ve Tarihu Vefatihim: Küçük bir risaledir.

et-Tevarihu’l Ensab: Bazı şahısların özel hallerinden bahseder.

Kitabu’l Küna: Ravilerin künyelerinden bahseden bir eserdir. Haydarabad’ta 1360 yılında basılmıştır.

Edebü’l-Müfred: Ahlak hadislerini toplayan bir eserdir. İstanbul’da 1306, Kahire’de 1346, Hindistan’da 1304 yıllarında basılmıştır.

Refu’l-Yedeyn fi’s-Salati: Namazda el kaldırmakla ilgili bir risaledir. Kalküta’da 1257, Delhi’de 1299 yıllarında yayınlanmıştır.

Kitabu’l-Kıraati Halfe’l-İmam: Namazda imamın arkasında okuma hakkında yazılmış bir risaledir. Hayrü’l Kelam fi Kıraati Halfi’l İmam adıyla Orduca çevirisi ile beraber 1299’da Delhi’de, ayrıca 1320’de Kahire’de basılmıştır.

Halku’l-Ef’ali’l-İbad ve’r-Redd Ale’l Cehmiyye: Cehmiyye mezhebinin görüşlerini reddeden bir kitaptır. 1306’da Delhi’de basılmıştır.

el-Akide yahut et-Tevhid: Akaid konusunda yazılmış bir eserdir.

Abarü’s Sıfat: Hadisle ilgili bir eserdir ve bazı kütüphanelerde yazma nüshaları mevcuttur. Bunlardan başka kimi kaynaklarda Buhari’ye ait olduğu zikredilen şu kitapların ismini de görmek mümkün:

Birri’l Valideyn, el-Camiu’l Kebir, et-Tefsirü’l Kebir, Kitabü’l Hibe, Kitabü’l Eşribe, Kitabu’l Mebsut, Kitabü’l İlel, Kitabü’l-Fevaid, Esamü’s Sahabe, Kitabu’d-Duafa, el-Müsnedü’l-Kebir, Sülasiyyat.

Kaynak: Şamil İA

50% LikesVS
50% Dislikes

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir