Cemel Vak’ası

Cemel Vak’ası

36/656 tarihinde dördüncü halife emirü’l-Müminin Hz. Ali ile Hz. Aişe taraftarları arasında Basra dolaylarında meydana gelen çatışma.

Üçüncü Raşid halife Hz. Osman (r.a.)’ın şehit edilmesinden sonra üç-beş gün anarşi hüküm sürdü. Hz. Osman’ı şehit eden asiler ortama hakimdiler. Bunlar bir an önce, Hz. Osman’ın yerine birini hilafete getirmek istiyorlardı. Fakat kime müracaat ettilerse hep red cevabı aldılar. Hz. Ali de, kendisine geldikleri zaman onları huzurundan uzaklaştırmıştı: Asiler hayrete düşmüşler, ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Devlet başkanı tayin olunmadan dönecek olurlarsa ihtilafın çok daha fazla alevleneceğini biliyorlardı. Bunun üzerine Medine ahalisini toplayarak, onlara bir halife seçmelerini, aksi takdirde Hz. Ali, Talha, Zübeyr ve daha başka kimseleri de öldüreceklerini söyleyerek, onlara bir gün mühlet verdiler. Bunun üzerine Medine halkı Hz. Ali’ye müracaat edip, ona bey’at etmek istediklerini bildirdiler. Hz. Ali, Muhacirler’le Ensar’ın bu teklifini reddetmek istediyse de devamlı ısrarlar karşısında bunu kabul etmek zorunda kaldı. Neticede Hz. Ali’ye bey’at edildi ve asiler Hz. Talha ile Hz. Zübeyr’i de getirterek onların da Hz. Ali’ye bey’at etmelerini sağladılar. Bu suretle, hicretin otuz beşinci yılı yirmi bir Zilhicce Pazartesi günü Hz. Ali’ye bey’at edildi.

Hz. Ali’ye bey’at edildikten sonra yapılacak ilk iş;

Hz. Osman’ın katillerini bulmak ve bunların cezalarını vermekti. Bu hususta tahkikata başlanmıştı. Fakat katiller kesin olarak belirlenemediği için, Şer’an cürüm sabit olamamıştı. Bu durum karşısında bir şey yapılamazdı. Hz. Talha ile Hz. Zübeyr, Hz. Ali’yi ziyaret ederek ondan katillerin yakalanmasını istemişlerdi. Hz. Ali, onlara durumu izah etmiş, fakat ikisi de ikna olmamışlardı. Ortam son derece karışıktı. Bu arada Numan b. Beşir, Hz. Osman’ın şehadeti esnasında giydiği gömlek ile o sırada zevcesi Naile’nin doğranan parmaklarını alıp Şam’a götürdü. Muaviye, bu kanlı gömleği ve kesik parmakları teşhir ederek, herkesin galeyanını kat kat artırmak maksadıyla mescide astı. Diğer taraftan Hz. Osman’ın katline sebep olanlar hala Medine’de bulunuyorlardı. Bunların bir an evvel oradan uzaklaştırılması gerekiyordu.

Hz. Ali’nin karşı karşıya kaldığı zorluklar gerçekten çok büyüktü. Diğer taraftan Medine’de toplanan asilerin mühim bir kısmı “Sebeiyye” fırkasına mensuptu. Bu İslam düşmanı grubun reisi olan Abdullah b. Sebe, İslam’ı içinden yıkmayı hedef alan bir Yahudi dönmesi idi. Bunun maksadı; İslamiyet’in saf, berrak, akıl ve kalbi tatmin eden akidelerini ifsat edip Müslümanlığı çığırından çıkarmak Müslümanları türlü türlü gruplara ayırarak birbirleriyle didişmeye ve boğuşmaya sevk etmekti. Hz. Osman (r.a.) devrindeki karışıklık, bu müfsidin ifsatları için uygun bir zemin teşkil etmişti. Hz. Ali’nin asileri dağıtmak istemesi İbn Sebe taraftarlarının hoşuna gitmediği için bunlar Hz. Ali’nin emrine muhalefet etmişler; diğer Araplar da onlara uymuşlardı.

Hz. Osman’ın Kanının Hesabının Sorulması Gerekir

Bu karışık durum karşısında problemleri artıran ve buhranın vehametini doruğuna vardıran bir hareket daha başladı. Hz. Aişe, hac farizasını ifa etmek üzere Medine’den Mekke’ye gitmiş, hac ibadetini ifa ederek Medine’ye dönerken, Hz. Osman’ın şehit edildiği haberini almıştı. Bunun üzerine Medine’ye gideceği yerde Mekke’ye geri döndü. Çünkü Medine’de facianın doğurduğu karışıklıklar, bocalamalar devam ediyordu. Mekkeliler, Hz. Aişe’ye durumu sordukları zaman, Hz. Aişe, Hz. Osman’ın mazlum olarak öldürüldüğünü, Medine’de fesat ocağının bütün ufku karartacak şekilde tüttüğünü, mazlum ve şehit Osman’ın kanının heder olmaması gerektiğini, katillerin mutlaka cezaya çarptırılmaları ve şer’i hüküm ve kısas emirlerinin uygulanmasının icap ettiğini söylemişti.

Hz. Talha ile Hz. Zübeyr de Mekke’ye gelmişler, Medine’deki durumu Hz. Aişe’ye anlatmışlardı. Bu olaylar Hz. Aişe’nin fikir ve kanaatini kuvvetlendirmiş, o da mazlum ve şehid Hz. Osman’ın intikamını almak için herkesi toplanmaya ve bir araya gelmeye çağırmıştı.

Hz. Ali’nin Harekete Geçmesi

Hz. Ali, muhaliflerinin Mekke’deki hazırlıklarından haberdar olunca, onlardan evvel Irak’a varmak, Irak’a hakim olmak, Beytu’l-Mal’in muhalifler eline düşmesini engellemek istedi. Ensar, Hz. Ali’nin Medine’den ayrılmasını uygun görmüyordu. Hz. Ali, muhalifler kendisinden önce Irak’a girecek olurlarsa yeni yeni problemlerin ortaya çıkmasından endişe ettiğini, Irak’ın nüfuzca kesif ve beytü’l-mal’inin zengin olmasından ötürü bir müddet orada bulunmanın daha iyi olacağını söylemişti.

Bundan sonra Hz. Ali yola çıkmış, Zukar mevkiine geldiği zaman, Hz. Talha ile Hz. Zübeyr’in Basra’ya yaklaştıklarını, Benu Saad kabilesi ile hemen hemen bütün Basra’nın onlara iltihak ettiğini haber almıştı. Hz. Ali, Zukar’da kalarak oğlu Hasan’ı Ammar b. Yasir ile birlikte Kufe’ye gönderdi. Hz. Hasan, Kufe’ye varınca, vali Ebu Musa el-Eş’ari onu iyi karşıladı. Hz. Hasan, mescidde minbere çıkarak Hz. Ali’nin davasını müdafaa etti ve Talha ile Zübeyr’in ona bey’at ettiklerini söyledi. Bu konuşmasının sonunda kendisinin Basra’dan gideceğini, katılmak isteyenlerin onunla birlikte gelebileceğini ilan etti. Hz. Hasan, kendisine iltihak eden dokuz bin kişilik bir kuvvetle geri döndü. Bu dönüş ve hareket esnasında karşılıklı mücadeleler, şiddetli tartışmalar meydana gelmişti.

El-Ka’ka’ b. Amr’ın Arabuluculuk Ve Çare Bulmak İçin görevlendirilmesi

Hz. Ali, ordusunu bu şekilde takviye ettikten sonra Zukar mevkiinden Basra’ya doğru hareket etti. Hz. Ali, maiyetinde olan el-Ka’ka’ b. Amr’ı çağırarak Basra’ya gönderdi. Ona iki taraf arasında mücadele ve çatışmanın meydana gelmesine engel olacak çareyi bulmasını tavsiye etti. el-Ka’ka’ b. Amr, Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr ile görüşmüş, onları ümmetin birliğini bozmama konusunda ikna etmişti. Hz. Aişe ile Hz. Talha ve Hz. Zübeyr, el-Ka’ka’ın önerilerini kabul ettiler. Hz. Ali de bu fikirdeyse, bu işin barış ile neticeleneceğini söylediler. Hz. Ali, el-Ka’ka’ın bu başarılarından son derece memnun oldu. Diğer taraftan bu sırada Basralılar Kufelilerle temas etmiş, iki tarafta da barış ve fitneyi yok etme düşüncesi hakim olmuştu.

Ertesi gün, Hz. Ali hareket ederek Abdülkaysoğulları kabilesine uğradı. Bu kabile de ona ittihak etti. Oradan Zaviye’ye vardı. Zaviye’den de Basra’ya hareket etti. Esasen herkes barışı gayet tabii bir durum olarak görüyordu. Onun için Hz. Ali’nin Basra’ya gelişi, barışın tahakkukuna yönelik bir hareket olarak telakki olunmuş, herkes son derece huzurlu bir şekilde uyumuştu. İbn Sebe ile yandaşları, herkes uyuduktan sonra Hz. Aişe’nin tarafına hücum etti. İki taraf ta kendilerini karşı hücumuna uğramış gibi görmüşlerdi. Hz. Ali, her tarafa memurlar gönderdi. Ne olduğunu anlamak istiyordu.

Diğer taraftan Kaab b. Sur Hz. Aişe’yi uyandırmış, Hz. Aişe, devesine binerek çarpışmaların başladığı yere gelmişti. Hz. Ali kendi tarafını savaşmaktan alıkoyuyor, Hz. Aişe kendi tarafını teskin etmeye çalışıyordu. Fakat bir kere ok yaydan fırlamış bulunuyordu. Vuruşmanın en hararetli anında Hz. Ali atını sürerek savaş meydanının ortasına geldi. Hz. Zübeyr’i çağırıp, ona Rasul-i Ekrem (s.a.s.)’in: Bir gün Ali ile Zübeyr arasında bir ihtilafın meydana geleceğini ve bu ihtilafta Zübeyr’in haksız olacağını” söylediğini hatırlatmıştı. Bunun üzerine Hz. Zübeyr geri çekildi. Hz. Talha da Zübeyr’in bu davranışı üzerine çatışma meydanından çekilmek istemişti. Onun savaş alanından uzaklaşması üzerine kendisine zehirli bir ok atılmış ve bu ok Hz. Talha’nın ölümüne neden olmuştu.

Hedefteki Hz. Aişe 

Nihayet ortalıkta yalnız Hz. Aişe ile etrafında bulunan bir grup kimse kalmıştı. Çatışmalar şiddetle devam ediyordu. Bütün bu kanların dökülmesine neden olan münafıkların hedefi; bizzat Hz. Aişe idi. Bunlar Hz. Aişe’ ye kadar ilerleyerek onu tevkif etmek, ona hakarette bulunmak istiyorlardı. Sebeilerin bu maksadını anlayan Dabbeoğulları Hz. Aişe’yi son derece büyük fedakarlıklarla korumuşlardı. Bekr b. Vail, Ezd ve Dabbeoğulları kabileleri Hz. Aişe ile beraberdiler. Bunların onu korumada gösterdikleri cesaret herkesi hayrete düşürmüştü. Hz. Aişe’nin devesini koruyanlardan biri yere düştükçe bir başkası onun yerini alıyor, o da aynı fedakarlık ve aynı kahramanlık ile dövüşüyordu. Hz. Aişe’nin önünde şehit düşenlerin sayısı yetmişe varmıştı.

Bu çatışmalara bir son vermek için birisi deveye arkasından saldırarak onu yere yıkmış, bu arada da, Hz. Ebu Bekir’in oğlu Muhammed, Hz. Ali tarafından koşarak Hz. Aişe’nin korunmasına hizmet etmişti. Hz. Ali de Hz. Aişe’nin yanına gelerek hatırını sormuş, birkaç günlük istirahatten sonra onu, kardeşi Muhammed b. Ebu Bekir ile birlikte Medine’ye göndermişti. Hz. Aişe ile beraber Basra’nın ileri gelen ailelerine mensup kırk kadar kadın refakat etmişti. Hz. Aişe Basra’dan ayrılırken, kendisi ile Hz. Ali arasındaki mücadelenin yanlış anlaşılmadan ileri geldiğini söyledi. Hz. Ali de Rasul-i Ekrem’in muhterem haremine her türlü tazim ve hürmeti göstermenin bir görev olduğunu belirtti. Hz. Aişe, hicretin otuzaltıncı yılı Recep ayında Medine’ye doğru. hareket etti.

Nihayet Hz. Ali 4 Aralık 656 tarihinde bu problemi de atlattı. Bu olaydan sonra hilafet merkezini Kufe’ye taşıyarak, şehadetine kadar orada kaldı. (Bu konuda geniş bilgi için bk. İbnü’l-Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, Beyrut 1965, III, 205-263).

Kaynak: Şamil İslam Ansiklopedisi, Ahmed AĞIRAKÇA

50% LikesVS
50% Dislikes

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir