Kat’ı Sanatı

Bismillahirrahmanirrahim

Kat’ı ne demektir:

Sözlükte “kesmek” anlamına gelen katı‘ (kat‘) kâğıt veya deri üzerine çizilmiş yazı, motif yahut bir şekli oyup çıkararak bir başka kâğıt ya da deriye yapıştırmak suretiyle gerçekleştirilen bir sanatın adıdır. Bu şekilde yapılmış esere kātıa (mukatta‘), sanatkârına kātı‘ ve kattâ‘ denir.

Birçok Kültürün Sanatsal Birikimi Kat’ı Sanatı:

Tamamen Türklere özgü orjinal süsleme sanatları vardır. Bu sanatlardan biri de kağıt ve deri oymacılığı olarak bilinen “katı'” sanatıdır. İslamiyet öncesi ve sonrası Türkler kültürel birikimlerini; İran, Arap ve Bizans etkileriyle sentezleyerek Osmanlı kültürü altında Avrupa’ya kadar yaydılar.Türk katı’ sanatı Türk süsleme sanatları içinde yer alır.

Bugün Türkiye’deki ve çeşitli ülkelerdeki müzelerde yazma eserler ve albümlerin cilt kapaklarındaki deri oymalardan, cilt içi süslemelerinden veya kitap içinde özenle yapılmış oyma süslemelerden, Türk katı’ sanatının zengin kompozisyonları ve ince işçiliğinin belirgin sanatsal farkı hemen öne çıkmaktadır.

Kat’ı Sanatında Kullanılan Motif ve Konuları:

Tezhip sanatı kullanılan motiflerden olan rumi, hatayi ve geometrik şekiller kat’ı sanatında da uygulanmaktadır. Bahçe konusunun işlendiği eserlerde farklı hatayi örnekleri görülebilir.  Özellikle 17. ve 18. yüzyıla ait kitaplar içerisinde buket, nebat, vazo, tabiat ve hayvan tasvirleri çeşitli şekillerde ve yaygın bir biçimde kullanılmıştır. Bu eserlerden bazıları şunlardır; 

Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı bir-naht-sahaseri_m.jpgÇiçekli Oymalar

British Museum’da bulunan Mundy Albümü eserinin içerisinde, lale, nergis, gül, menekşe, karanfil, zambak gibi çiçekler ve bazı kır bitkileri bulunmaktadır. Albümde 129 oyma vardır. Paris Kütüphanesinde bulunan bir kıyafet katalogu niteliğinde olan minyatürlü eserde 53 adet tek çiçekler ve buketler dikkat çekmektedir. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde bulunan Gazneli Mahmud Albümü, Ankara Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunan Mehmed Selim Divanı oyma çiçeklerin kullanıldığı zengin ve itinalı eserlerdir.

Bahçe ve Tabiat Tasvirleri

Fatih Sultan Mehmed devrinin sanatkarı ünlü Efşancı Mehmed’in bahçe levhası İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde bulunmaktadır. Viyana Milli Kütüphanesinde II.Murad’a sunulmuş bir murakka albüm içerisinde Bursalı Fahri’ye atfolunan bir bahçe kompozisyonu bulunmaktadır.

Geometrik Motifli Kağıt Oymaları

Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan 1372 tarihli Mesnevi nüshasının içerisinde bu tür oyma sayfalar bulunmaktadır. 

Vazolar

Cilt kapakları içerisinde vazo biçimindeki kâğıt oymalara Hollanda Leiden Üniversitesi Kütüphanesinde rastlanmıştır. Bu tarzdaki bir diğer oyma Süleymaniye Kütüphanesinde 1528 tarihli Yusuf u Züleyha adlı eserin arka kabı içinde bulunan iri vazodur. İngiltere’deki Mundy Albümünde oyma vazo türünün farklı örneklerine de rastlanmakla birlikte vazoların iç süslemelerinde rûmi motifler hâkimdir.

Hüsn-i Hat Eserler

Kat’ı sanatında kağıttan kesilerek yapılan çeşitli türlerdeki tezyini desenlerin yanı sıra harflerin kesilerek oluşturulduğu hüsn-i hat eserlerde görülmektedir. Metinlerin tamamının oyma ile yapıldığı kitaplar, kıt’alar ve oyma levhalar da bulunmaktadır.  Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde bulunan Guy de Çevgan bu şekilde hazırlanmış bir eserdir.

Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı derviş.jpgKatı’ Sanatı İçin Kullanılan Malzemeler

Katı’ sanatında renkli, aharlı, ebrulu, genellikle de mühreli orta kalınlıkta kâğıtlar kullanılır. Yapıştırma işleminde nişasta tercih edilir. Oyma için eskiden nevregen olarak bilinen eğri ve ağzı çok keskin bıçak kullanılırdı. Keskinin körleşen ucunu bileylemek için ince zımparakâğıdından yararlanılır. Ufak yazılar ve süslerde, ikiye katlanarak yapılan simetrik oymalarda makas uygun bir malzeme olmuştur. Kat’ı tekniği yalnızca kâğıt üzerine uygulanan bir sanat değildir. Deride katı tekniği ile süslemelerin yapıldığı en önemli malzeme olarak karşımıza çıkar. Bilhassa ciltlerin iç kabında katı şemseler ve ahşap üzerine yapıştırılmış deri oymalar görülür.

Kat’ı’nın Yapılışı

Sabır bu sanatın en önemli malzemesidir. Birden fazla deseni aynı anda oya bilmek için 8 kata kadar değişik renkteki kağıtlar, murakka tahtası üzerine, daha sonra çözülebilecek şekilde ve hafif nişastadan yapılmış muhallebi ile yapıştırılmaktadır. En altta kalan kağıdın dört tarafına yapıştırıcı sürülerek gerilmesi sağlanır. Kağıtlar üst üste yapıştırıldıktan sonra kurumaları beklenir. Kuruduklarında keski ile murakka tahtasından kesilerek çıkartılır. Hazırlanmış olan mukavva üzerindeki desen, oyma aletiyle dikkatlice ayrılır. Kesilip çıkartılan erkek kısımlar ve geriye kalan dişi parçalar soğuk suya atılır. Birbirinden ayrılan kağıtlar kurutulur ve ince makasla pürüzleri giderildikten sonra boş bir defterin sayfaları arasında saklanır. Simetrik desenli motifler için kullanılabilecek bir diğer teknik ise murakka tahtasına yapıştırmadan ortadan ikiye katlanıp kesilerek elde edilir.

Oymaların yapıştırılması için en uygun madde muhallebidir ki su, nişasta ve un karışımı ile hazırlanır. Muhallebi oymanın arkasına sürülürsekâğıdın genişleyerek deforme olmasına sebep olur. Dolayısıyla yapıştırılacak yere hafifçe sürülür, oyulmuş parça üzerine yerleştirilir, kaba bir kâğıtla üstü kapatılarak bastırılır ve yapışması sağlanır. Yapıştırılan oyma, gölgede uzun bir süre kurumaya bırakılır. Şayet yapıştırma için tutkal, zamk gibi hızlı kuruyan yapıştırıcılar kullanılırsa, yerleştirmeyi zorlaştırdığı gibi kıvrılma, bozulma ve kopmalara sebep olur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir